Lydhør for romanens val

Samtale

Oktoberjournal har snakket med Eirik Ingebrigtsen om Kvit bok mørk vinter.

Eirik Ingebrigtsen sin nye roman Kvit bok mørk vinter handlar om to brør, Isa og Shkodran. Isa er halvt serbisk – faren hans er ein ukjend serbisk soldat som valdtok Isas mor Deborah under Kosovo-krigen. Isa har vakse opp med mora og stefaren Reza, som er veteran frå krigen, og som aldri har forsona seg med å ha ein uekte son i huset. Isa held seg tett til den tre år eldre halvbroren Shkodran, som er den einaste som kan beskytta han mot Reza. Handlinga i Kvit bok mørk vinterstrekk seg over éin dag då Isa, Shkodran og Reza er ute i skogen med eit arbeidslag med krigsveteranar for å fella tre til brensel. Den ekstreme kulden er eit konstant følgje i denne konsentrerte og poetiske forteljinga om forholdet mellom to brør og om eit skogsarbeid som held krigsminna på avstand.

OJ: – Forhold mellom brør er eit sterkt motiv i litteraturen, men i Kvit bok mørk vinter får det ei heilt spesiell tyding. Kvar begynte denne forteljinga for deg?

EI: – Næring til teksten kjem frå mitt eige skiftande nære og fjerne forhold til min eigen storebror; det å vera under «beskyttelse» frå storebror, ha ein som forstår der andre ikkje forstår, å ha ein tett på som er interessert i andre ting enn det eg er interessert i, ja, som kan inspirere, og som er den einaste i verda eg kan diskutere opphavet med, det at vi kjem frå ein felles spot, kven er mamma og pappa, kven var dei då vi var yngre, kven er dei no som gamle. Og frå dette nære, til også eit forhold med stor geografisk og politisk avstand, at det blir tydelegare og større når vi kjem frå dette nære. Denne aninga og erfaringa frå det nære og fjerne i brorskapet, har eg tatt vokabular og kjensler frå, til bruk for halvbrørne Isa og Shkodran i romanen.

Næringa kjem også frå problematiseringa eller disiplinen ved å spørja, stilla nytt spørsmål, og så kanskje spørja ein gong til – rundt ei sak. Dette heng saman med skrivinga mi, sjølve skriveprosessen – det å spørja inn til skrivinga, konkret også, er å vera fiktivt uthaldande. Det er ein villskap og kontroll i det. Eg vil ha begge delar. Ikkje symfoniversjon av punkklassikarar på operataket til lørdagskos, liksom, men gnuret frå punk på 2:17 og draget frå klassisk på 9:46. Det som overraskar og det som er langt. Potensielt. Og her, i boka: eg tenker at mange historier sluttar i krigen eller rett etter krigen, men kva no, i den lange bogen vekk frå krigen, no når vi ikkje kan kalla det etterkrigstid lenger? No 19 år etter NATO-bombinga og «avslutninga» av Balkankrigen, no før alle formar for krigsnostalgi eventuelt kjem, no når sår er opne og omforming av etniske spenningar får andre uttrykk, yngre og nye uttrykk? Og dette at eg ikkje er ein del av det, det er livgivande, eg må ta nokre sjansar.

 

OJ: – Korleis er ditt forhold til research?

EI: – Research: ja, eg må ta nokre sjansar – eg kom til Gjakova – der romanen finn stad – via kartet og fotografiet (som er på framsida av boka) lenge før eg høyrde om at også der hadde det vore ein massakre. Eg må ingenting. Eg må ikkje reisa dit. Eg må ikkje lesa om det. Eg må ikkje føla meg trygg før eg begynner å skriva om det. Om eg ikkje har kontrollen kan kanskje nokre spenningar smitta over på setningar og folk i teksten. Men klart, det kjem frå ein plass, det kjem jo frå meg, det kjem frå landskapet, for eksempel, det kjem frå det landskapet som ser nesten likt ut som norske dalføre. Og det kjem frå brutaliteten i at nære dreper kvarandre. Tidlegare naboar og barndomskompisar måtte brått kriga mot kvarandre etter at religionane blei løfta og fekk ei anna tyding. Og det kjem frå krafta i bileta. Internett var nytt for meg på slutten av 90-talet, og brått kunne vi sjå NATO-fly ta av frå italienske flybasar og få nyheitsoppdateringar (visuelle) oftare og heile tida. Sakene blei oppdaterte. Eg kunne sjekka innom siste nytt frå Balkan på trygg backpackertur i India og Nepal. Dette var det nærmaste eg hadde kome «historia om krigen» etter vår eigen 2. verdskrig, gjenfortalt.

 

OJ: – Du skriv om tunge erfaringar, som mange menneske har fyrstehands kjennskap til. Likevel skriv du heilt levande om etterkrigserfaringane. Kva er det romanen kan, som gjer dette mogleg?

EI: – Det er jo deilig å ha eit format som er vidt opent og lyttande. Tolmodig. Ein venn som kikkar skrått opp og seier “prøv”. Du er levande framfor denne vennen. Eg opnar språket mitt for han. Romanen er for meg sikker grunn i alt det usikre (ikkje ferdigtenkte, ikkje planlagde) som eg, forfattaren, skal fylle på med, undersøka. Og seier romanen “prøv” ofte nok, kan eg sleppe skuldrene litt ned og la feil stå, la det usikre stå, la spørsmål stå, la nærfiksjon og fjernfiksjon gli over i kvarandre. Og seinare kan eg kanskje møte dette igjen og tenke at det slett ikkje var feil, no sikkert, spørsmål med rette osv.

Det er eg som forfattar som kan “øydelegge” romanen ved å ikkje svare, ikkje utfordre, ikkje få ut potensialet. Men her må vi prøva å vera litt kloke og litt snille. Ein tekst kan jo alltid tøyast ein annan plass, den kan vera noko anna, gå ein annan veg. Vi må vera lydhøre for romanens val. Ikkje alltid møte teksten med endringsiver, rastløyse. Redigering er viktig, men å stå i ro, prøva og forstå, er like viktig. Først då, etter å ha stått i ro, kan vi kritisere, forstå meir. Både skrivinga og lesinga (kritikken) har ei knallutfordring i dette; tid, blikk utkonkurrert av flimmer og støy.

Det beste eg kan seia er at romanen, for meg, er ei samling og ein flyt med det eg treng av alternativt språk, det er “noko anna” som utfyller kven eg er, utfordrar (igjen, utfordrar). For det er nesten alltid slik at eg spør meg sjølv: Kvifor vil du skriva om dette akkurat no? Eg klarar aldri å svara, fullt ut. Det er vel difor eg kan skriva om det då. Så prøver eg å forstå undervegs og etterpå. Skreiv eg denne romanen no for å forstå meir av den krigen eg kjem frå (grunnfortellinga, bestemors 2. Verdskrig?). Kunne eg skriva om det fordi eg ikkje har ei kule under huda? Klarte eg å skriva dette fordi dallandskapet i Kosovo og Gudbrandsdalen slett ikkje er ulike? Skreiv eg dette for å bidra til noko trygt, også, i ei utrygg tid? Møtte eg dette med form fordi akkurat denne krigens form er så spesiell med tanke på fiendebegrepet, nære drepte nære. Det er enorm glede og enorm utmatting i å gripe romanens openheit og skriva fritt.

 

OJ: – Tidleg i romanen blir det fortald om ein hjort med krigsskade – den har blitt døv av bombinga. Det er eit sterkt bilde, korleis dyrelivet blir påvirka av krigføringa til menneske. Gjennom forteljinga om hjorten får vi introdusert Isas sjalusi til stefarens favorisering av broren. Vidare leier denne historia inn til noko anna som er heilt sentralt i romanen: korleis valdtekt var ein del av krigføringa: «sæd var det siste våpenet deira». Korleis komponerar du ein roman som dette, veit du på førehand kor du skal med det du skriv?

EI: – Når du stiller spørsmålet sånn og viser meg den rekka du har sett, ein av bogene ein kan lesa ut av min komposisjon, blir eg heilt sikker på at det er noko rett i metoden eller mangel på metode eg nyttar meg av. Som nemnt: det intuitive, det usikre, “feil”, spørsmål, innlevinga. Bogen er ikkje satt opp, eg trur underbevisstheten jobbar for meg og eg tør vel også å flytte på element. Og det treng ikkje gå opp, det treng ikkje vera det einaste rette. Men eg er glad for at hjorten dukka opp og utfordra meg, hjorten blei interessant då eg skjønte han var døv, hjorten heimsøkte meg i eit snøras seinare i romanen, og hjorten aktiviserte Isas handlingskraft, då dyret skulle plasserast: var det livgjevande kjøt eller ein uspiseleg dauing?

Men du må tru meg på det at når eg kikkar på spørsmålet du stiller, så kan eg la meg overraska, positivt; eg meinar det er viktig å overgje seg til romanens (vennens) vitale kraft og sleppa opp kontroll og uttenkt plan sjølv om det er fint å vera på sporet av noko i ein tekst. Skal du kontrollere bergveggen over sporet gang på gang, eller skal du nytta deg av dei små jord- og grusrasa som rasar ut i sporet og skapar forseinking. Ingen katastrofar, men forseinkinger! Og kanskje ved å bruka litt tid nede på sporet der, ikkje bare suse på, så kan eg vekte krigsmørke litt, overføra ugjerningane frå menneske til natur – gje menneske og soldat litt pust, gje lesaren litt pust. Hjorten kan bera litt for oss, då. Avstand. Eg ser frå avstand og håpar eg kjem nær.

 

 

Gjakova_banner_foto Shkëlzen Rexha

Foto: Shkëlzen Rexha