L/S # 1: Kva hender i romanen?

Samtale

Aanestad. Kva hender i romanen ny

Omslag: Exil Design

I serien Lese, skrive inviterer Forlaget Oktober utvalde forfattarar til å reflektera over eiga skriving og lesing. Oktoberjournal har snakka med Ingrid Z. Aanestad om den første boka i serien, Kva hender i romanen?

O.J.: Det finst minst tre forteljingar, eller nivå, i Kva hender i romanen? Den første handlar om korleis du nærma deg oppgåva, det å skrive om eigen lesing og skriving. Korleis starta denne boka for deg?

I.Z.A.: Det var vinter og eg fekk eit oppdrag. Eg kjente meg klar, og samstundes litt famlande. Eg gjekk rundt og tenkte på form, leita etter ei form. Eg gjorde notat, eg las breitt og fritt, eg prøvde å få tak i ein klar tanke eller kanskje snarare eit klart bilete av korleis eg gjer når eg les og skriv. Det nærma seg vår og eg hadde kome fram til veldig lite. Men eg hadde eit spørsmål på ein gul lapp. Det var dette spørsmålet som blei utgangspunktet for teksten og seinare tittelen på boka, Kva hender i romanen?

I livet hendte dette: Eg bestilte ei lita reise til den svenske skjergarden og fekk leiga eit gjesteatelier av eit lite museum i Skärhamn. Der skulle eg vera i fire dagar og skriva. Det var tidleg i april. Nettene var framleis mørke, eg var veldig vaken og litt redd, eg sov nesten ikkje. Om dagane skreiv eg og gjekk turar i den tomme feriebyen.

Skrivearbeid skjer på ein stad og over eit tidsspenn. Eg ville at staden og tida skulle finnast langt framme i teksten. Eg skreiv i Skärhamn og seinare i Oslo medan våren blei til sommar, og både omgjevnadane og tida som går slår inn i teksten.

I boka skriv eg om å samla ord og bilete i ei laus mappe, som eit slags forarbeid til romanskrivinga. Seinare skriv eg meg fram gjennom å setja det eg har samla i spel. Eg stiller det opp, eg utvidar, strukturerer og byggjer. I arbeidet med Kva hender i romanen? jobba eg på ein liknande måte. Det var ikkje slik at eg hadde ein ferdig tanke i hovudet som eg skreiv raskt ned. Dels brukte eg eit materiale eg hadde samla (og som moglegvis kunne ha enda opp i ein roman, dersom denne vesle boka ikkje hadde kome til), dels skreiv eg meg langsamt fram til ei form som var elastisk nok til å romma tanke, sansing, scener, sprang.

O.J.: Ein annan tråd i boka handlar om korleis du skreiv den siste romanen din, Sibylle?

I.Z.A.: Det finst ei slags dobbel begynning på denne boka. Eg skriv om å begynna å skriva akkurat denne teksten, altså Kva hender i romanen? Samstundes finst det ein tråd som handlar om Sibylle, både om korleis romanen reint faktisk opnar og korleis eg gjorde då eg skreiv han. Eg valde denne boka sidan det er den romanen min som ligg nærast i tid, Sibylle kom ut i 2016. Metoden min har vore å betrakta romanen og skrivearbeidet litt som om forfattaren var ein annan, ikkje meg. Eg tenkte at noko ville bli synleg for meg då som ikkje ville vera synleg frå «innsida». Men det er også sant at dette var ein heilt naudsynt metode, den einaste moglege. For eg har ikkje lenger tilgang til innsida av arbeidet. Eg trur at skrivearbeid har ei forandrande kraft i seg. Eg endrar meg med det eg skriv. Ho som skreiv Sibylleer både meg og ei anna.

O.J.: Og så finst det eit tredje nivå, som handlar om viktige litteratur- og kunstopplevingar, kor kanskje særleg to verk, Sei Shōnagons Putebokaog Cora Sandels Alberte og frihetenstår fram som avgjerande møte …

I.Z.A.: Som regel er eg aleine når eg skriv. Men det betyr ikkje at eg opplever litteraturen som ein einsam plass. I boka har eg prøvd å visa korleis lesinga viklar seg inn i livet og skrifta, korleis møte med døde og levande forfattarar blir avgjerande, og korleis språket i heilt kvardagslege samtalar og situasjonar kan setja noko i gang. Når det gjeld Puteboka (som ikkje finst i norsk omsetjing, men derimot i svensk og engelsk), er det først og fremst to ting som fortset å tiltrekka og interessera meg: fryden ved skrifta og ein heilskapleg, men samstundes ikkje-hierarkiserande måte å skriva om verda på. Puteboka blei skriven av Sei Shonagon, hoffdame ved keisarinne Teishi sitt hoff i Japan, rundt år 1000. Boka består i stor grad av lister over ulike fenomen. Vakre ting, stygge ting, ubehagelege ting, insekt, vindar, festivalar, gode emne for dikt, ting som skrik om natta … det er ei både personleg og sakleg-poetisk undersøking av tilveret. Dei stygge og ubehagelege tinga blir skildra like nøyaktig og kjærleiksfullt som dei vakre og tiltrekkande. I samtida fekk Shonagon kritikk for dette, for å skriva om låge og upoetiske ting. Men uansett kva ho skriv om er det som om fryden over sjølve skrifta, over å få nevna ting ved navn, lyser gjennom.

Cora Sandels Alberte har vore med meg lenge, og når ho dukka opp igjen i dette skrivearbeidet, var det fordi det gong på gong slo meg kor mykje enklare det var å formulera kva eg ikkje vil med romanen enn kva eg vil. Eg tenkte på Alberte og hennar trass, hennar NEI, at ho alltid veit best kva ho ikkje vil. Og på denne måten finn ho faktisk fram til noko, til ein eigenrådig måte å vera i verda på. Eg trur at Cora Sandel, gjennom Alberte, lærer meg noko om den fridomen som ligg i å vita kva ein ikkje vil. Alberte sitt liv blir ikkje ein enkel negasjon av det velordna livet ho motset seg, det blir noko heilt eige.

O.J.: Eit anna tilbakevendande tema i boka er forholdet mellom del og heilskap …

I.Z.A.: Eg er oppteken av heilskap, men då av ein alternativ heilskap, jamfør Sei Shonagon og Puteboka. Det kan vera ein heilskap av sidestilte element, der sjølve samanstillinga blir det avgjerande. Eller det kan vera ein øydelagd, kanskje delvis reparert heilskap. Eg er ikkje interessert i ei form, i ei forteljing, som får alt til å gå opp. Dei lause trådane er viktige. Eg vil at delane skal få finnast og skina i sin eigen rett, ikkje for å forklara eller lysa opp noko «høgare», ei gåte eller eit plott. Iblant er eit insekt viktig berre fordi det er eit insekt og fordi det surrar rundt i akkurat denne sommaren. Samstundes – viss eg skal halda meg til mitt eige bilete – er eg svært oppteken av måten delane i ein roman skin saman på, den heilskapen dei utgjer. Å komponera heilskapen er ein viktig del av romanarbeidet.

O.J.: Motstand mot å fortelja og forklara er ei drivkraft i korleis du skriv og tenkjer rundt litteratur?

I.Z.A.: Eg fortel når eg skriv romanane mine, men eg motset meg «den gode forteljinga» som eit ideal for romanen. Ofte opplever eg at forteljinga er ei falsk trøyst eller ei formildande forklaring, ein måte å ordna ting på der alt det som ikkje passar inn blir trengt ut i ytterkantane eller forsvinn. Når forteljinga prøver å forklara verda, får eg pusteproblem. Eg vil noko anna med romanen. Det er ein vilje som har motstand og lyst i seg. Eg kjenner sug etter ei form som kan romma til dømes tvil, ambivalens, skrukker i lakenet, ei hand som legg seg over ei hand utan at det er begynninga på noko bestemt. Motgang som ikkje gjer ein sterkare, eller grunnlaus glede.