«På bar bakke igjen»

Samtale

En samtale med Lars Amund Vaage om romanen Syngja og essayet Sorg og song

 

1.

OJ: Sorg og song er delvis ei bok om å skrive Syngja – romanen du skrev om å ha en datter som ikke kan snakke. En roman du hadde utsatt å skrive lenge, eller som du tenkte deg at du aldri kunne skrive, fordi du ikke ville være «autismens dikter». I Sorg og song undersøker du hvorfor du ikke kunne skrive om så grunnleggende livserfaringer før, og hvorfor du plutselig kunne det. Og det du forteller om er en slags frigjøring av kraft – en litterær frihet. For eksempel skriver du dette:

I det siste har eg begynt å interessera meg meir for allslags små strøtankar og uventa sidevegar. Tankar heimsøkjer meg, og somme av dei får plass i bøker der sjølvsensuren har vore meir eller mindre sterk. Men alle dei andre tankane, alt det ein ikkje nemnde, dei små innfalla, dei som svirrar og somlar, flyg som humla, alt dette som berre dett ned i oss, det som kjem for oss, kvardagsleg, ubetydeleg, nake, det vil eg ikkje lenger sjå bort ifrå.

(Sorg og song, side 19)

OJ: Er det kanskje slik at en hel roman – en sterk og viktig roman både i forfatterskapet og for dem som leser den – kan skjule seg i det som først ser ut som «strøtankar og uventa sidevegar»?

LAV: Eg kan svara ja på spørsmålet, men eg veit ikkje om eg kan stå for det. Kanskje kan eg det. Då eg skreiv avsnittet du siterer, tenkte eg mest på alt det ekstralitterære ein får for seg under skrivearbeidets gang, svermen av assosiasjonar ein dreg med seg, snart glade førestillingar, andre gonger trugande pessimisme. Alt dette vesle som sjeldan får plass i bøker og som fort blir gløymt. Ein del av tanken bak Sorg og song var å endeleg få noko av dette ned på papiret.

Eg trur at ei viktig oppgåve for litteraturen er å granska og utfordra verdiar. Kva som er stort og lite er eit ope spørsmål. Det veit eg som har ei dotter med autisme. Autismen er stor. Men dei vanlege små problema til dei funksjonsfriske borna våre er like alvorlege. Når eg i mange bøker dveler ved detaljar, held dei fram som viktige, er det fordi eg ønskje å stilla spørsmål ved tinga og fenomena. Kva er eigentleg det viktige?

Eg ligg nok framleis under for ideen om at romanen er tankens verk. Berre dersom du kan tenkja stort og viktig, og har ganga ut nokre sentrale samanhengar, kan du skriva ein roman. For meg ligg det nok eit frigjerande potensiale i å kunna svara ja på spørsmålet ditt. Eg treng ikkje vera klok for å skriva. Eg kan rett og slett vera ganske dum, berre eg får ned på papiret noko som på ein eller annan måte gjengir eit menneskeleg innhald.

Som ein som kjem nedanfrå i samfunnet (eg har alltid hatt ei sterk kjensle av å gjera det) får ein fort for seg at ein skal vera minst like klok som dei som synest fødde inn i bokhyllene. Ein skal vera skråsikker før ein skriv noko som helst fordi ein kanskje manglar elitens sjølvsagde autoritet. Men romanen kan ha like godt av at skrivaren er open, redd, liten, som at han er ovklok og sjølvtrygg.

 

2.

OJ: Slik lyder en av mange sterke passasjer du skriver om datteren din, om kommunikasjonen mellom dere:

«Men eg har kontakt med henne!» ropte eg til personalet i barnehagen, då dotter mi var to år og dei for første gongen klaga over at dei ikkje fekk kontakt med henne. Eg reagerte sikkert med fornekting, fortrenging og alle forsvarsmekanismar som tenkjast kan, nett fordi eg ana at det var noko alvorleg. Men samstundes hadde eg rett. Me hadde kontakt, og har det framleis, autisme eller ikkje. Langsamt gjekk me over frå verbalt språk til å møtast på andre bølgjelengder. Det er slikt som lydar, blikket, huda, rørslemønsteret. Ikkje minst musikk. Legg eg handa på armen hennar, kan eg kjenna etter uro og spenningar. Tar eg handa hennar, kjenner eg om ho slappar av, opnar seg. Me har kontakt, og det kan henda eg tenkjer at autisten er like uttrykksfull som den som ingen diagnose har.

(Sorg og song, s. 101)

OJ: Et annet sted skriver du: «Korleis kunne eg ha så lite språk for lidingane til barnet så lenge? Og kvifor hadde eg ikkje språk for mine eigne kjensler i den samanhengen?» (Sorg og song, s. 7)

Er dette noe som har endret seg etter skrivingen av Syngja?

LAV: Noko har endra seg etter skrivinga av Syngja, det er sikkert, derfor skreiv eg Sorg og song. Men ein blir alltid endra av å skriva ei bok. Kva røynsle blir ein forresten ikkje endra av? Kjensla av endring var nok særleg sterk etter Syngja. Men no er eg på bar bakke igjen. Eg veit ikkje kva endringane gjekk ut på eller om eg kan bruka dei vidare. No er eg inne i den omkalfatringa som eg føler skal til før eg kan skriva vidare. Endring, ja, eg har alltid kjent at eg må endra meg for kvar bok, også før skrivinga. Eg må endra meg slik at eg kan vera ny og frisk og til stades i setningane. Det er noko trugande med å berre skriva vidare i same tralten.  

Før, då eg prøvde å skriva om autisme eller schizofreni (då tenkjer eg på upubliserte freistnader), har eg kjent at orda har falle daudt ned. Orda har ikkje blitt følgt av det engasjementet eller pirringa eg meiner skal vera der for at det skal bli ei bok eg kan stå for. Så ein dag fungerte det likevel. Kva skjedde? Det veit eg ikkje.

Det er minst to nivå i dette. Eg er pårørande og eg er forfattar. Som pårørande er eg ikkje åleine om å ikkje finna ord for røynslene mine. Eg trur det er ein ganske vanleg tilstand blant pårørande. Som forfattar skal eg på den andre sida vera ein ekspert på nett det: finna ord for røynsler.

Eg kjende at eg ikkje hadde ord for visse røynsler, sjølv om eg altså var ein ordekspert. For meg viser det kor vanskeleg det kan vera å finna nett desse orda. Kvifor denne vansken? Det er spørsmålet eg blei gåande og grunna på etter Syngja.

Eg kjende at eg ikkje hadde ord for røynsler, men så hadde eg det. Eg tok altså feil. Eg hadde ord eg ikkje visste at eg hadde. Mange, mange gonger har eg kjent det slik, og kanskje sterkare etter kvart. Kva slags fenomen er dette? Enkelt sagt trur eg me har forteljingar i oss me ikkje kjenner. kanskje dei sterkaste er dei me ikkje heilt kan nå. Litteraturens triumf er at ein kan nærma seg dette, kan spela seg inn i det, ein kan nå det ved leik, song eller tilfelle.

Eg trur mange menneske har forteljingar i seg dei ikkje kan nå. Særleg når me snakkar om randsonene i samfunnet, dei hemmelege romma ytst ved definisjonen av det menneskelege, er det viktig at desse forteljingane kan koma fram. For dei finst, sjølv om det ikkje verkar slik, det har eg kunne konstatera.  

Når me ikkje kjenner forteljingane, korleis kan me då planleggja dei? Planlegging er overvurdert om ein ser skrivearbeid i dette perspektivet. Planlegging er kanskje til og med av det vonde. Korleis når ein det i seg som ein ikkje kjenner? Det veit eg ikkje, og eg håpar på nåden.

 Det er frydefullt å nå det i seg som ein ikkje kjenner. Vel, altså, det kan smerta å få fram noko som kanskje ikkje er så fordelaktig. Men gleda ved å skriva fritt, ope, kan overvinna alt.

Eg har ikkje lært noko av å skriva Syngja som eg vil kunna bruka vidare. Slik kjennest det. Kvar gong må ein vera ny.

 

3.

OJ: Du skriver om en vending, eller en frigjøring fra de litterære normene du hadde gjort til dine. Det som en gang gjorde det mulig for deg å skrive, måtte forlates for at du skulle skrive en roman som Syngja, er det slik?

LAV: Ja, slik er det, det kjenner eg sterkt. Eg vil ikkje snakka ned tidlegare bøker eller polemisera med meg sjølv som 25-åring. Det er ikkje sikkert eg er klokare no enn eg var då. Men modernisme-trøya frå 80-talet blei noko trong etter kvart. Modernismen er ei stor og viktig rørsle rett gjennom alt me har av kunst og kultur. Det er ikkje det. Det er det underdanige og rettenkjande og det gruppepress-aktige som ein kan stilla spørsmål ved. Det heilage modernistiske evangeliet finst ikkje, men det kunne verka slik. Opprøret og nyorienteringa er det viktigaste ved modernismen. Slik kan gammal-modernistane fort koma til å sjå bort frå nye uttrykk som forsåvidt bryt med noko av den modernistiske estetikken, men som likevel kan vera i pakt med det opprørske.

Modernismen tala sterkt til meg i yngre år. Det var blant anna fordi eg gjenkjende meg sjølv i han, og gjenkjende den forteljetradisjonen eg kom ifrå. Modernismen verka heimleg. Eg følte at han passa for meg. Men så følte eg det ikkje slik lenger.

Eg er ingen teoretikar. Eg har ikkje tenkt meg inn i ein ny eller annan estetikk. Eg har berre gløymt krava til romanen. Eg har tatt til meg skriverøynslene og kjent det slik at eg må ha eit stort rom, eit større rom enn eg trudde, for å nå fram til det litterært beste i meg sjølv. Eg skjønar ikkje lenger kvifor ein frivillig, alt før skrivinga har starta, skal leggja på seg visse begrensingar når det gjeld t.d. sentrale storleikar som psykologi (der den psykologiske realismen stundom har vore fy-ord) eller engasjement (som skulle kunna redusera kunstene kraft). Kunsten kan godt vera urein, skiten, blanda. Han trivest ikkje så godt i det reine, moralistiske eller rettruande.